In vrijheid leren wat samenwerking is
door Marijke Sluijter
We leven in een democratie. Belangen worden afgewogen, stemmen worden geteld. De jongste burgers van die democratie zitten op scholen waar ze - hopelijk – met democratisch denken en handelen leren omgaan. Een voorloper hierin is Aventurijn. Daar besluiten kinderen zelf wat en hoe ze willen leren.
Democratische scholen, ze schieten als paddestoelen uit de grond: scholen die naar het voorbeeld van Summerhill en Sudburry Valley vrijheid en democratie hoog in het vaandel hebben staan. Kinderen bepalen hun eigen leerweg en hebben een grote stem in de organisatie van school en onderwijs. Iedere school geeft er weer zijn eigen invulling aan…
A.S. Neill, de oprichter van Summerhill begon met zijn school in 1921. De wereld, de kinderen, alles is ondertussen anders. Is die vorm van onderwijs dan nog wel dè ultieme vernieuwende school, of maken we weer stappen verder? Hierover praten we met Hannah de Vos-Beckers. Zij is de initiatiefneemster van Aventurijn, een particuliere school waar kinderen in vrijheid kunnen leren van het leven zelf. Hoe ziet die vrijheid eruit en hoe zorgt de school ervoor dat er democratisch overleg is?
De school ligt landelijk in het Gelderse Loenen. Als we aankomen zijn de groten bezig met het bouwen van een afstandsbestuurbaar vliegtuig, de kleintjes laten water in de zandbak lopen en proberen dat weer in te dammen. Enkele kinderen doen werk dat lijkt op traditioneel schoolwerk.
We zoeken een rustig plekje en vallen met de deur in huis: “Wat is democratie voor jou? Meeste stemmen gelden, of consensus?”
“Voor mij zijn beide vormen nog geen democratie. Bij ‘meeste stemmen gelden’ zijn er altijd ontevreden mensen zijn die zich niet gehoord voelen. Consensus zie ik ook niet als de ultieme vorm van democratie. Bij consensus wordt iedereen een beetje gehoord; er worden vaak compromissen gesloten waar niemand echt enthousiast over is. Ik vind het juist belangrijk dat iedereen gehoord wordt.
Op Aventurijn streven we er dan ook naar dat iedereen, helemaal, gehoord wordt en zoeken wij naar oplossingen die voor iedereen OK zijn. Dit geldt niet alleen voor de kindervergaderingen, maar vooral ook gewoon door de dag heen. Gehoord worden met álles wat daar bij hoort. Ik denk dan vooral aan emoties. Pas als de emoties de ruimte hebben gekregen is er ruimte voor het zoeken naar een oplossing voor een probleem.
Als er ruimte is voor emoties dan lossen de problemen zich vaak vanzelf op. Ook bij kleuters werkt dit al zo. Twee kleuters speelden laatst de prins en Sneeuwwitje. Een ander kind wilde ook Sneeuwwitje zijn. Een boze prins kwam naar mij toe. Ik liet hem huilen en zijn boosheid uiten zonder met oplossingen te komen. Toen hij zijn verhaal helemaal vanuit zijn diepste wezen had verteld ontstond de oplossing: “We hebben toch ook twee Pepijnen op school, dan kunnen er ook wel twee Sneeuwwitjes zijn!”
Opgelucht en weer helemaal vrolijk ging hij verder met zijn spel. Ruimte voor emoties betekent dat er gewerkt wordt aan de emotionele intelligentie; een van de voorwaarden om tot leren te kunnen komen.”
Hoe zit het met het begrip vrijheid? De kinderen zijn vrij om te kiezen wat zij gaan doen?
“De vrijheid om te leren wat je werkelijk wilt blijft een van onze belangrijkste uitgangspunten. Ik zeg nadrukkelijk ‘uitgangspunten’. Vrijheid is een voorwaarde om tot leren, en dus leven, te komen, niet het ultieme doel. Ons doel is kinderen de gelegenheid te geven zich optimaal te ontwikkelen. Daar zijn veel meer voorwaarden voor nodig. Denk aan veiligheid, een uitdagende leeromgeving, geborgenheid, liefde, schoonheid, natuur, kunnen uiten van emoties, enzovoorts.”
Wat komt er dan na die vrijheid? Als er vrijheid en een bepaalde vorm van democratie is, wat heb je als school dan nog meer te bieden en hoe?
“Dit is voor mij een continue ontdekkingsreis. Waar ik steeds meer achterkom is dat het gaat om het bewustzijn van de begeleiders. Volwassenen fungeren als voorbeeld voor kinderen. Het valt mij steeds weer op hoe confronterend deze vorm van onderwijs voor de meeste volwassenen is: je gaat met je billen bloot; je kunt je niet verschuilen achter een functie, je wordt aangesproken op je menszijn.
Het is dus van essentieel belang dat je je als begeleider op dat gebied blijft ontwikkelen. Dan heb je echt iets te bieden aan kinderen. Zo niet, dan leidt die vrijheid tot een kale en inhoudsloze school, waar alleen kinderen de dienst uitmaken. Dit lijkt mij een even onnatuurlijke situatie als de scholen waar alleen de volwassenen het voor het zeggen hebben. Begeleiders moeten juist vanuit hun eigen passie dingen aanbieden. Als die vonk overslaat ontstaan er de prachtigste projecten.
Laatst vertelde een van de begeleiders over haar eigen ervaringen met oorlogen en hoe belangrijk vrede voor haar is. De kinderen waren geraakt en met alle kinderen is een enorme vredesactie op touw gezet. De school was één zinderende activiteit rondom dit thema: brieven schrijven, telefoneren, website bouwen, uitrekenen wanneer er genoeg handtekeningen binnen zouden zijn, tekeningen maken, spandoeken, filosofische gesprekken, fotograferen etc. Zelfs de kleuters speelden in de poppenhoek over het ‘geen-ruzie-land’ waar lekkere geurtjes uit de geweren kwamen.
Geen van de kinderen heeft gevraagd om dit project, maar ook is niemand gedwongen. Toch deed bijna iedereen mee, en werd er geleerd als nooit te voren.”
Maar als een kind nu gewoon om een lesje vraagt, wat doe je dan?
“Je kan natuurlijk een boek pakken en op de traditionele manier aan de slag gaan. Er zijn kinderen die dat heerlijk vinden. Maar er zijn ook kinderen die daar moeite mee hebben. Zij vragen om een andere manier van leren: door fysiek bezig zijn, muziek, spel etc.
Veel leren vindt echter tussen neus en lippen plaats. Als je bedenkt dat uit onderzoek is gebleken dat wat je van een les onthoudt 55% is van wat er in de omgeving is, 38% van de non-verbale communicatie, en slechts 7% van wat er is gezegd, dan moet dat toch zeker consequenties hebben voor je onderwijs.
Dat is dan ook de reden dat wij steeds zorgen dat er op allerlei gebied een heleboel te zien en te doen is. Kinderen die ogenschijnlijk niet aan een les of activiteit hebben meegedaan blijken op onverwachte momenten onverwachte kennis ten toon te spreiden. Dat zijn de kinderen die met een rood hoofd van het skaten naar binnen komen rennen en bij de boekentafel even één tel een boek inkijken en een week later feilloos weten te vertellen wat er in dat boek stond. Een flits is vaak genoeg. Het leren gaat dan via de meer onbewuste weg.
Democratie is óók: zorgen dat iedereen krijgt wat hij werkelijk nodig heeft om zich te ontwikkelen, dat je daar echt je best voor doet, daar samen naar op zoek blijft gaan. Zo speelt dat onbewuste leren ook op andere vlakken een rol. Het blijkt dat de mate waarin je het kind totaal kunt accepteren van groot belang is: fouten bestaan dan niet. Je moet ècht kunnen geloven dat het kind in staat is te leren. Alle kennis is in feite al aanwezig, het is alleen zaak dat je erbij leert komen.
Als de leerkracht in staat is werkelijk contact te maken met het kind ontstaat er een directe uitwisseling van informatie. Het klinkt simpel, maar ik sta verstelt van de blokkades en de ingesleten patronen bij de volwassenen op dit gebied (inclusief mijzelf!). Zo af en toe vangen we al een glimpje van op van dit werkelijk nieuwe leren. Het lijkt dan of kinderen leren van de lucht, of zij rechtstreeks toegang hebben tot veel meer informatie dan wij vermoeden.
Deze nieuwe manier van leren, dit vertrouwen in kinderen en hun ontwikkeling, is mijns inziens de vernieuwing die toegevoegd kan gaan worden aan het democratisch onderwijs, zoals Neill dat in 1921 heeft neergezet. Dankzij hem en scholen als de Sudburry Valley school en de Pestalozzischool, kunnen wij weer verder; járen verder!”
Dit artikel is onlangs verschenen in Educare, een verrassend, sprankelend tijdschrift, platform en netwerk van en voor mensen die zich inzetten voor een leefomgeving waarin kinderen kunnen opgroeien tot mensen die zich verbonden weten met zichzelf, de ander en de wereld.
Kijk dus ook eens op www.educare.nl
Dit bericht kun je:
• 
emailen
•
'n reactie op plaatsen •
naar teruglinken
